تبریز که به عنوان مرکز استان آذربایجان شرقی
شناخته می شود در385 شمالی در شمال غربی ایران و 4818 طول جغرافیایی از نصف
النهار گرینویچ واقع شده است و ارتفاع تقریبی آن از سطح دریا 1350 متر می
باشد.
هوای این شهر سرد و خشک است. باد و سوز دایمی دارد که مربوط
به بادهای محلی است. نه تنها جریان های قاره ای، اما گاهی جریان های سیبری
پس از عبور از کرانه های دریای خزر به حوزه تبریز رسیده،سبب بروز شدت سرما
در زمستان و کولاک و راه بندان عمومی می شود. زمستان در تبریز زود آغاز
گشته و دیر خاتمه می یابد. تبریز در حال حاضر در ردیف کلیمای (b)GS
در رده بندی کوین یعنی نوع مدیترانه یا تابستانی خنک منظور شده است.
وضع بارندگی تبریز همگام با سایر نقاط
آذربایجان تابع جریان های هوایی به ویژه توده هوای مرطوب مدیترانه و
بخارهای ناشی از آن هوای سرد سیبری و شمالی و اختلاف درجه حرارت در محدوده
دریاچه ارومیه و استقرار کوه های سهند می باشد.
میانگین بارندگی سالانه شهرستان تبریز 305
میلی متر بوده و معمولا در طول فصل تابستان بارندگی کمتر می باشد. حداکثر
متوسط دما در تیر ماه 32 درجه سانتی گراد و حداقل متوسط آن در دی ماه 2/7
درجه سانتی گراد و حداکثر مطلق ثبت شده 42 درجه و حداقل مطلق 25 درجه سانتی
گراد بوده است.
تعداد روزهای یخبندان حداکثر 155 روز و
حداقل52 روز به طور متوسط 107 روز است. میزان تبخیر تعرق منطقه 1733 میلی
متر محاسبه گردیده است.
تبریز که در نظام سلسله مراتب شهری نقش مادر
شهر ناحیه ای آذربایجان را در شمال غرب ایران بازی می نماید، در واقع
گلوگاه استراتژیکی کشور در این ناحیه می باشد که فرماندهی اصلی یک دسته از
نقاط شهری ونیز شبکه ی ترانسپورت را از شرق به غرب هدایت می نماید.
می توان گفت که از زمان جنبش مشروطیت در
ایران و شکل گیری انجمن های ایالتی و ولایتی بلدیه یا شهرداری کنونی تشکیل
گردیده، هر چند که نسبت به وضع موجود با توجه به شکل گیری فضایی، تحرک
فضایی و انسجام عقلایی از یک شکل متمرکزی بر خوردار نبود.
تبریز که در بعضی از متون از آن به عنوان «
طبیب » یا « پزشک » یاد شده است (متشکل از تب و ریز) و کسانی که تب شدید
داشته باشند با دیدن تبریز درد دلشان فرو کش می نماید تحولات و دگرگونی های
فراوانی رادر تاریخ حیات خود تجربه کرده است.
روزگاری این شهر توسط مغولان و ایلخانان
اشغال می شود. شعرا، نویسندگان، فرهیختگان در اثر تاخت و تازهای بیگانگان
نابود می شوند و روزگاری دیگر تبریز در اثر زلزله ی وحشتناک تار و مار می
شود، ویران می شود ولی کماکان هویت و اصالت خود را همچنان محفوظ نگاه می
دارد.
هنگامی که امید های جنبش مشروطیت در سراسر
ایران در اثر هژمونی نظام توتالیتر حاکم به یاس مبدل شده بود تبریز با قیام
بر علیه نظام خود کامه پدر شاهی بار دیگر پرچم غیرت، شجاعت و آزادگی را به
اهتزاز در می آورد و در زایش نظام پارلمانتاریسم در ایران نقش اساسی را
ایفا نمود.در شکل گیری جنبش مشروطیت از حضور زنان در لباس های نظامی از
جمله نقش زینب پاشا از زنان عمو زین الدین یاد می شود و این را به جهانیان
نشان می دهد که چطور غیرت و شرافت در تک به تک مردان و زنان آذربایجان به
ویژه تبریز به جوشش در می آید؟
تبریز روزگاری به یک باغ شهر مشهور بود باغات
لاله،قراملک، باغمیشه، آبرسان نمد خاصی در مورفولوژی شهری داشته است و به
مرور توسعه فیزیکی شهر ارگانیسم چشم اندازهای فضای سبز را درهم بلعیده و
سیمای مدرن قدیمی شهر را از بین برده است. از طرف دیگر تبریز به شکل خاص
خود در منطقه و موقع جغرافیایی حاکم بر آن یکی از شهرهای مهاجرپذیر منطقه
می باشد به طوری که از زمان آغاز اصلاحات ارضی در ایران مهاجرت فزاینده به
تبریز شدت بیشتری به خود می گیرد.
در اثر توسعه ماکروسفال گونه شهر بر هسته های
اصلی شهر افزوده می شود به طوری که تبریز امروزه از نظر منطقه بندی شهری از
سه هسته ذیل تشکیل یافته است :
بازار،مسجد جامع و چهارراه شریعتی که سابقا
نیز هسته ی اولیه و مقر شهر تبریز بود. منطقه آبرسان به عنوان هسته دوم شهر
و قطب تجاری،تفریحی و ناحیه ی سوم نصف راه می باشد که جمعیت روستاهای واقع
در اطراف شهرهای صوفیان،مرند،آذرشهر،اکثریت را در خود جای می دهد.
با توجه به این که بافت اکولوژیکی شهر به
صورت « نیمه شعاعی »است و وجود دو عامل طبیعی رودخانه مهران رود و کوه های
عون بن علی سبب گردیده است تا شهر نتواند پر وبال کامل پیدا کند تا مثل
همدان شکل شعاعی کامل پیدا نماید.
همین عوامل سبب گردیده است تا جهت توسعه
فیزیکی شهر از غرب به شرق باشد و ضلع شرقی جولانگاه توسعه شهر باشد.
از همین رو در مورولوژی زراعی روستاهای واقع
در ضلع شرقی شامل فتح آباد، چاوان،شاد آبادعلیا و سفلی،باغ یعقوب،نعمت آباد
در معرض نابودی است و احتمال داده می شود در اثر معاملات قماری و احتکار
زمین،آن قسمت از اراضی حاصلخیز با باغات مثمر به شدت توسط دلالان بخش مسکن
غارت و چپاول گردد.
از طرف دیگر با توجه به داده های آماری و سر
شماری های عمومی نفوس و مسکن جمعیت شهر تبریز در طی حدود 25 سال دو برابر
می گردد. گرچه با تزریق خدمات پزشکی و بهداشتی از آهنگ رشد جمعیت کاسته شده
است ولی با این حال به لحاظ موقع جغرافیایی شهر یک شبکه ی شهری همکار در
منطقه تشکیل یافته است که شامل سه حومه سردرود، باسمنج و سعید آباد و نیز
تعدادی از اقمار شهرها که همگی وابستگی بیشتری به ما در شهر تبریز از خود
نشان می دهند سبب گردیده است که شهر یک تیپولوژی چند هسته ای داشته باشد.
(جدول شماره 1)
از یک طرف وجود دانشگاه تبریز با قدمت چندین دهه،دانشگاه
های آزاد،پیام نور،دانشگاه جامع علمی –کاربردی
که بعد از دهه 1360 پایه گذاری شده اند این شهر را به شهر دانشگاهی تبدیل
نموده است. از طرف دیگر وجود واحدهای تولیدی –صنعتی
چون تراکتورسازی،ماشین سازی، پتروشیمی ،پالایشگاه تبریز و صنایع بخش خصوصی
چون کارخانه آناتا در ضلع شمالی محور جاده تبریز –
تهران و کارخانه آیدین و صدها واحد تولیدی که هم در ضلع شرقی و غربی و جنوب
شرقی مکان یابی گردیده اند عملا به شهر سیمای صنعتی بخشیده است.
بدیهی است چنین واحدهایی نقش اساسی را در جذب نیروی انسانی
بیکار شهر و اطراف بازی می نماید. از جانب دیگر بایستی اذعان کرد که
نمایشگاه بین المللی تبریز- هتل پارس –
شهریار در آینده در جذب توریست های خارجی موثر خواهند شد.
با توجه به مباحث مورد بحث می توان گفت تبریز
یکی از مدرن ترین مطلوب ترین متروپل های ایران می باشد که آثار
تاریخی،باستانی،چشم اندازهای طبیعی،جغرافیایی فراوانی در آن وجود دارد و
جالب جمعیت فراوان می باشد. صدها اثر تاریخی چشم اندازها در تبریز و اطراف
به ثبت رسیده است. از طرف دیگر شهر تبریز نه تنها در ساختار داخلی بلکه در
خارج از منطقه از جمله مترو پل های باکو،ایروان و دولتشهر نخجوان از حوزه ی
نفوذ بهتری برخوردار است.
تنها می توان گفت که تبریز از یک میکروکلیمای
مطلوبی برخوردار است که در دیگر حوزه ها ی جغرافیایی کمتر می توان دید. یک
نسیم صبحگاهی و شامگاهی هر انسانی را به خود جلب می نماید.
در طی سال های اخیر به ویژه از دهه هفتاد به
بعد دگرگونی چشمگیری در ساختار کالبدی شهر صورت گرفته است. چندین
زیرگذر،روگذر و نیز بهره برداری از اتوبان شمالی عملا سیمای شهر را نسبت به
دهه های قبل دگرگون نموده است. می توان گفت که ما در شهر تبریز اکنون توسط
دو اتوبان شمالی و جنوبی محاط گردیده و در داخل محور چای کنار و نیز
کمربندی های میانه عملا نقش اساسی را در کاستن از ترافیک شهری بازی می
نمایند. از طرف دیگر در طی سال های اخیر علیرغم کاستن از اشجار طبیعی موجود
به لحاظ شدت ساخت و سازها عملا بر مقدار فضای سبز شهری افزوده شده است. با
برنامه ریزی های مدرن می توان در آینده تبریز را به موفق ترین شهرهای جهان
و منطقه تبدیل نمود. همان طوری که شهر گونگ جو با جمعیت 8/6 میلیون نفر با
جراحی های صورت گرفته چهره ی زیبای خود را به دست آورد.
بیریز باید یه عروس خاورمیانه تبدیل شود این
کار عملی و شدنی است. منتهی زمان، همت و برنامه ریزی می خواهد. تبریز می
تواند به قطب توریستی، تجاری کشور تبدیل شود و تبریز می تواند پیام هویت
شناسی به دیگر شهرها ارایه دهد. تبریز اکنون مثل دیگر متروپل های کشور از
زاغه نشینی و حاشیه نشینی حدود 400 هزار نفر که در ضلع شمالی دامنه های عون
بن علی و در ظلع جنوبی لغزیده اند رنج می برد و شکاف عظیم بین شمال و جنوب
را که ناشی از فاتالیسم جغرافیایی و جدایی گزینی اکولوژیک است را به چالش
کشانده است. تبریز را در آینده جراحی خواهیم نمود و سیمای کریه تبریز با
مورولوژی مدرن متبلور خواهد شد.
به لحاظ توسعه فیزیکی شهر 8 منطقه توسط
شهرداری مرکز تاسیسات گردیده است و اداره ی امور شهر توسط این مناطق به
علاوه 15 سازمان دیگر نیز اداره می شود. سازمان مرکزی شهرداری در یک
ساختمان با معماری خاص در میدان ساعت اسکان گردیده و عملا فرماندهی انجام
اقدامات را به عهده گرفته است. پیش بینی می شود با توجه به توسعه ی شهر و
افزایش جمعیت شهر که به عنوان یک شهر مهاجر پذیر شناخته شده است در طی سال
های آینده بر تعداد مناطق افزوده شود و حومه های سردرود، باسمنج به یکی از
مناطق جداگانه تبریز افزوده شود.
جدول شماره 1:
آمار جمعیت شهر تبریز در
سنوات مختلف
|
سال |
جمعیت |
|
1335 |
289996 |
|
1345 |
403413 |
|
1355 |
597976 |
|
1365 |
971482 |
|
1370 |
1088985 |
|
1375 |
1191043 |
|
1385 |
1398753 |
منبع : سرشماری عمومی نفوس و مسکن
