|
|
زلزله دیو بزرگ
قاره ی آسیا شدیدترین زلزله های تاریخ را در خود دیده است و بیش از 50 درصد از تلفات ناشی از زمین لرزه در سیاره ی زمین در این قاره اتفاق می افتد. و ایران نیز که در منطقه آسیا واقع شده است مدام توسط همین زلزله ها در نتیجه ی گسل های فعال لرزیده است. شهرهای ایران به دفعات در طول تاریخ در اثر زمین لرزه های وحشتناک ویران گردیده است.
تبریز که در منطقه شمال غرب ایران واقع شده است در واقع روی یک صفحه گسل واقع شده و تکتونیک صفحه همواره مشکلاتی را برای شهر فراهم آورده است. مکانیسم زمین ساخت و جنس خاک سبب گردیده است تا تبریز در طول تاریخ بارها ویران گردد.
در منطقه آذربایجان بر اثر حرکات زمین ساخت جوان علاوه بر تعداد زیادی گسل های فرعی، تعداد گسل های عمده و قابل توجهی از جمله گسل های شمالی تبریز، سلماس، در یک سر اسکندر،بزقوش، پیرانشهر، ماسوله، شرق اردبیل،آستارا، سلطانیه و دشت مغان به وجود آمده که نقش مهمی را از نظر وضعیت لرزه زمین ساختی Seismotectonic و لرزه خیزی Seismicity منطقه دارا می باشد.
جمع بندی اطلاعات حاصل از بررسی سوابق زمین لرزه های تاریخ سده اخیر منطقه آذربایجان تصویر گویایی به دست می دهد که در آن زلزله های بزرگی از حوالی اردبیل تا تبریز در طی 12 قرن گذشته حادث شده و می توان نتیجه گرفت که زمین ساخت فعال تا عهد حاضر نیز ادامه یافته و لااقل مقدار زیادی از نیروهای زمین ساختی به صورت زلزله با دورهای مکرر متفاوت آزاد می شوند.
بارزترین پدیده زمین ساختی منطقه آذربایجان گسل جوان شمال تبریز می باشد،این گسل از نوع قائم با مولفه را ستگرد بوده و با راستای عمومی 115 درجه از کوه های میشو نزدیک مرند شروع شده و پس از عبور از تبریز و بستان آباد تا نزدیکی میانه ادامه می یابد و طول برداشت شده آن بیش از 150 کیلومتر است و از نظر زمین ساخت منطقه ای این گسل را دنبال سیستم گسل آناتولی که سر تا سر شمال ترکیه را می پیماید تلقی نموده اند.
با در نظر گرفتن طول و سابقه زلزله خیزی و پتانسیل گسل شمال تبریز که به موازات جاده اصلی بستان آباد – تبریز امتداد یافته یکی از مهم ترین عوامل زمین ساختی نا مطلوب در منطقه آذربایجان به ویژه شهر تبریز می باشد.
شهر تبریز بر اثر وقوع زمین لرزه های مخرب گذشته ناشی از این گسل بارها مورد خسارت شدید و گسترده و در بعضی موارد به همراه چند هزار کشته به کلی ویران شده است .
بر اساس منابع معتبر تاریخی از جمله یافته های علمی استاد ارزشمند جناب آقای یحیی ذکاء،تبریز در طول تاریخ بارها لرزیده و ویران گردیده است که ذیلا تعداد زلزله های اتفاق افتاده تجزیه و تحلیل می شود:
بر اساس منابع تاریخی نخستین زلزله در سال 858 میلادی اتفاق افتاده است. در این روزگار هنوز تبریز شهرکی بیش نبود و در شمارش شهرهای آذربایجان در آخرین پایه پس از شهرهای:اردبیل، بردم، ورثان، سراو، برزندو مرند قرار
می گرفت.
دومین زمین لرزه سخت و ویرانگر تبریز زمین لرزه سال 1042 میلادی است. این زلزله 190 سال طول کشید. در این زمان،شهر تبریز اندک اندک رو به گسترش و آبادانی و انبوهی نهاده بود و یکی از زیباترین شهرهای آذربایجان به شمار می رفت.
سومین زمین لرزه تبریز که تا اندازه ای سخت بوده و در تاریخ یادی از آن کرده اند، زمین لرزه سال 1272 میلادی است که در زمان پادشاهی آباقاخان فرزند هلاکوخان مغول روی داده است .
در میان سومین و چهارمین زمین لرزه بزرگ آذربایجان و تبریز، چندین زمین لرزه و تکان های نسبتا سخت روی داده که برخی از نوشته ها از آنه یاد شده، از این گونه است زمین لرزه سال 1304 میلادی .
چهل و دو سال پس از این تکان بازهم در سال 1345 میلادی لرزش سخت دیگری در تبریز روی داده که مرکز آن ملاذگرد در خاک عثمانی بوده است.
همچنین در سال 1436 میلادی زمین لرزه ویرانگر دیگری در آذربایجان روی داده مه در آن پیشامد، یک روستا یکجا در زمین فرو رفته و حتی یک تن از مردم و چهارپایان آن از مرگ رهایی نیافته اند .
پنجمین تکان سخت در این سال ها که در بخش جنوبی ارسباران در ناحیه بافت قرجه داغ در شمال تبریز روی داده به سال 1567 میلادی بوده است.
در فوریه 1641 در سردترین روزهای زمستان زمین لرزه شدیدی رخ داده است.
در طی این زمین لرزه تقریبا 12613 نفر از زن و مرد و کودک تلف شدند. و حدودا12982باب خانه ویران گشته.
در سال 1646 میلادی زمین لرزه دیگری نیز رخ داد. چهار سال بعد از آن زمین لرزه دیگری تبریز را تکان داد.
در سال1721 میلادی زمین لرزه دیگری نیز صورت گرفت در طی این زلزله به نوشته تاریخ نویس معتبر کروزینسکی حدود 80 هزار نفر از سکنه این شهر کشته شدند.
زمین لرزه دیگری در سال 1774 یعنی حدود 53 سال بعد در سر تا سر آذربایجان پیش آمده و ناچار شهر تبریز را هم تکان داده بود و چنین پیداست که شدت این زمین لرزه از زمین لرزه 1775 بسیار بیشتر بوده وآن را« بلای وحشتناک » نوشته اند.
هشتمین زمین لرزه سهمناک و ویرانگر و کشتارکن تبریز، زمین لرزه ای است که در سال 1780 میلادی رخ داده که می توان پی برد که همه زمین لرزه هایی که تا کنون در تبریز رخ داده است، سخت تر و هراس انگیزتر بوده است.
بعضی از منابع آمار کشته ها را 120 هزار نفر و بعضی دیگر 50 تا 60 هزار نفر نوشته اند. در این زمین لرزه بسیاری از ساختمان ها، کاخ ها،و مساجد و مناره ها، بازارها، سرای ها و کاروانسراهای تبریز با خاک یکسان گردیده بود و به استثنای بخشی از مسجد کبود و ارگ علیشاه و مسجد استاد شاگرد که هنوز هم بازمانده آنها در تبریز نمایانست دیگر هیچ بنیاد کهنی که مقدار آن هم کم نبوده است باقی نمانده است، شهری بدان بزرگی وآبادانی به تلی خاک تبدیل گردیده بود.
زمین لرزه دیگری در سال 1786 میلادی از زمین لرزه های بزرگ و سخت تبریز به شمار می آید. در طی این زلزله حدود 14 هزار تن کشته شده اند.
20 سال بعد از آن در سال 1806 زمین لرزه دیگری نیز رخ داد. در سال 1709 یک زمین لرزه دیگر تبریز را تکان داد.
در طی قرن نوزدهم میلادی تبریز و پیرامون آن در اثر زمین لرزه های ضعیف و گاها شدید 16 بار تکان خورده است. بنابراین در طی همین قرن در سال های 1806- 1809- 1812- 1819- 1834- 1840- 1856 دو زمین لرزه یکی خفیف و دیگری شدید در تبریز و پیرامون آن روی داده است 1859– 1862-1870-1872-1879-1880-1883و 1896 زمین لرزه هایی شهر را تکان داده و رعب و وحشت فراوانی در دل مردم ایجاد نموده است .
با آغاز قرن بیستم نیز از فعالیت گسل تبریز کاسته نشده و زمین لرزه هایی شهر را تکانیده است . از جمله در سال های 1905- 1917- 1903 زمین لرزه هایی به وقوع پیوسته است . در سال 1930 یکی از زمین لرزه های بسیار سخت در آذربایجان رخ داد که نه تنها تبریز ، خوی و مرند و رضائیه را تکان شدید داد بلکه شهر سلماس را زیر و رو کرد و آن شهر را پاک از میان برد.
بنابراین با مطالعه اسناد معتبر تاریخی درمی یابیم که در قرن بیستم نیز شبیه قرن نوزدهم بیش از پانزده بار زلزله هایی در شهر تبریز رخ داده است.
از جمله در سال های 1937 و 1955 که مورد دومی با شدت 4 درجه در مقیاس ریشتر شهر را لرزانده است.
در سال های 1965-1966-1971-1973-1974-1975 و 1976 زمین لرزه های خفیف و یا شدید شهر را تکانیده و موجب ارعاب دسته جمعی در شهر گردید.
بنابراین تبریز در روی خط گسل واقع شده و به لحاظ بافت زمین ساختی حاکم بر آن مکانیسم های عمل کننده آن همیشه در برابر لرزش های زمین خمیده است .
از طرف دیگر با توجه به افزایش بی رویه شهر و گسترش شهرنشینی آن هم به صورت ماکروسفال گونه ، حدود یک چهارم از جمعیت شهر در مساکن غیر استاندارد ، در مناطق شمال و جنوبی شهر سکنی گزیده اند که در برابر هر گونه اتفاقی از این دست قادر به مقاومت نیستند. به ویژه ضلع شمالی شهر مهاجران روستایی و شهرهای اطراف را در خود جای داده است که نوع ساخت مساکن آنها در برابر هر گونه آسیب های احنمالی مخاطره آمیز هستند. در صورتی که یک زلزله ای به شدت بیش از 6 ریشتر در این شهر اتفاق بیفتد، نیمی از شهر را ویران خواهد کرد. این یک فاجعه و مصیبت غم انگیز خواهد بود. بنابراین از کلیه ی سازمانهای جهانی ، موسسات بین المللی ، سازمان یونسکو ، بانک جهانی ، بانک توسعه اسلامی یاری می طلبیم و ما را در راه رسیدن به اهداف آرمانی انسانی کمک نمایند. ما قصد داریم بخش های آسیب پذیر شهر را جراحی نماییم تا ساختمانهای ضعیف بتوانند در آینده مقاومت نمایند و یا از شدت و حجم تلفات انسانی کاسته شود . حدود 400 هزار نفر به کمک ما نیاز دارند و اگر اقدام شایسته و بایسته صورت نگیرد در آینده تکرار حوادثی که در بالا اشاره شد دور از انتظار نیست .
|
